Preparaty biologiczne zawierające grzyby

0
Dr Hanna Bryk
Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach

Światowym trendem w ochronie roślin przed chorobami jest ograniczenie zużycia chemicznych środków ochrony roślin. Wynika to z jednej strony z rosnącej świadomości społeczeństwa w zakresie zagrożeń dla ludzi i środowiska, a z drugiej z narastających problemów pojawiania się odporności patogenów na stosowane środki chemiczne. Wprowadzony w 2014 r. obowiązek stosowania integrowanej ochrony roślin wychodzi naprzeciw tym tendencjom. Priorytetem w tym systemie jest niechemiczna ochrona roślin przed chorobami i szkodnikami. Jednym z jej elementów jest stosowanie preparatów biologicznych, tzn. takich, których substancją czynną są wirusy, bakterie lub grzyby. Możliwe jest także używanie środków biotechnicznych zawierających związki pochodzenia naturalnego otrzymywane bezpośrednio z roślin lub innych organizmów żywych (np. wyciągi z roślin, alg, ekstrakty, olejki roślinne) oraz minerały.

Biologiczne czynniki ochrony

Preparaty biologiczne stosowane w ochronie roślin przed chorobami zawierają najczęściej bakterie lub grzyby, natomiast wirusy są jak dotąd głównie składnikami insektycydów. Wykorzystanie grzybów jako czynników biologicznej ochrony opiera się na ich zdolnościach konkurencyjnych (szybki wzrost, intensywne zarodnikowanie), które pozwalają na szybką kolonizację nisz ekologicznych, a przez to niedopuszczenie do zasiedlania i ograniczenie liczebności populacji patogenów zarówno w glebie, jak i na roślinach. Poza konkurencją o miejsce grzyby antagonistyczne współzawodniczą z patogenami o składniki odżywcze. Mogą także działać bezpośrednio, wytwarzając enzymy lityczne rozkładające różne struktury patogenu (np. zarodniki, przetrwalniki, grzybnię) albo nawiązując z nim bezpośredni kontakt pasożytniczy (nadpasożytnictwo). Spośród różnych grzybów występujących w przyrodzie najczęściej wykorzystywane w preparatach biologicznych są szczepy/izolaty z rodzajów: Ampelomyces, Candida, Coniothyrium, Gliocladium, Phaecilomyces i Trichoderma (fot. 1).

FOT.1. Grzybnia Trichoderma spp. na sztucznej pożywce

Fot.1. Grzybnia Trichoderma spp. na sztucznej pożywce

Stosowanie biologicznych środków ochrony roślin jest uregulowane prawnie zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Polsce. Przed dopuszczeniem do obrotu muszą one przejść wymagany cykl badań. Można używać tylko tych środków, które są aktualnie zarejestrowane w kraju (www.gov.pl/rolnictwo/rejestr-srodkow-ochrony-roslin). Wykorzystanie preparatów biologicznych w ochronie roślin przed chorobami nie jest znaczące. We wrześniu 2018 r. w UE zarejestrowanych było 18 środków zawierających grzyby (http://ec.europa.eu/food/plant/pesticides/eu-pesticides-database/public/?event=homepage&language=EN), a w Polsce – 12 (tabela).

Zarejestrowane w kraju środki biologiczne zawierające grzyby do ochrony roślin przed chorobami (stan na: październik 2018 r.)

Zarejestrowane w kraju środki biologiczne zawierające grzyby do ochrony roślin przed chorobami (stan na: październik 2018 r.)Tak małe zastosowanie biopestycydów spowodowane jest różnymi względami. Jednym z nich jest niższa skuteczność działania w porównaniu do środków chemicznych, zwłaszcza w uprawach polowych. Wynika to z dużego, ograniczającego wpływu warunków pogodowych na mikroorganizmy zawarte w biopestycydach (temperatura, opady, silne nasłonecznienie, w tym promieniowanie UV). Natomiast w uprawach pod osłonami, gdzie warunki środowiskowe można kontrolować, skuteczność preparatów biologicznych jest znacznie wyższa i mogą one stanowić alternatywę dla metody chemicznej. Koszty znalezienia i wszechstronnego zbadania odpowiedniego antagonisty, a następnie zarejestrowania w biopreparacie są bardzo wysokie. Nie bez znaczenia jest także społeczna akceptacja takich środków, szczególnie jeśli są stosowane bezpośrednio na spożywane owoce lub warzywa, np. przeciwko chorobom przechowalniczym.
Większość środków biologicznych na bazie grzybów służy do swoistego odkażania gleby, ponieważ dodawane są do podłoża (gleby) i eliminują patogeny (np. Fusarium, Rhizoctonia, Pythium) powodujące choroby odglebowe roślin. Powinny być one stosowane na pewien czas przed sadzeniem roślin, aby antagonistyczne grzyby miały czas na działanie. Silne właściwości „odkażające” glebę mają grzyby z rodzaju Trichoderma, jedne z najlepiej zbadanych i mających najszersze zastosowanie w biopreparatach. W przypadku ochrony części nadziemnej roślin przed chorobami środki biologiczne również powinny być stosowane zapobiegawczo, zanim dojdzie do infekcji, co wynika ze sposobu ich działania.

Stosowanie środków biologicznych wymaga od użytkownika nieco innego podejścia i większej staranności:

  • należy bardzo dokładnie przeczytać etykietę, ponieważ skuteczność zabiegu zależy w dużym stopniu od przestrzegania zawartych w niej zaleceń;
  • środki należy przechowywać w niskiej temperaturze, bez dostępu światła, bezwzględnie zwracając uwagę na datę ważności;
  • niektóre środki (Polyversum WP, Remedier, Prestop, Nexy) wymagają przed użyciem wstępnej aktywacji zawartych w nich mikroorganizmów poprzez wcześniejsze namoczenie;
  • ciecz robocza powinna być niezwłocznie wykorzystana po jej sporządzeniu (etykieta podaje czas przydatności);
  • nie należy stosować środków chemicznych bezpośrednio przed zastosowaniem środka biologicznego i po jego zastosowaniu (w etykiecie podane są szczegóły);
  • zabiegi środkami biologicznymi najlepiej wykonywać wcześnie rano lub pod wieczór, aby unikać silnego nasłonecznienia.

Jakie środki biologiczne można stosować aktualnie w sadownictwie?

Na 12 środków zawierających grzyby, dopuszczonych do obrotu w Polsce, 6 ma zastosowanie w ochronie roślin sadowniczych. Są to: Blossom Protect, Polyversum WP, Prestop WP, Remedier, Vintec i Nexy.
Blossom Protect zawiera szczepy Aureobasidium pullulans. Zarejestrowany został w Polsce w 2013 r.
jako Boni Protect, następnie w 2018 r. zmieniono jego nazwę i rozszerzono zakres rejestracji. Obecnie zalecany jest w uprawie jabłoni przeciwko zarazie ogniowej (stosować w czasie kwitnienia, gdy otwartych jest 10, 40, 70 i 90% kwiatów, maksymalnie 5 razy) oraz przeciwko gorzkiej zgniliźnie jabłek (stosować zapobiegawczo w okresie dojrzewania owoców, pomiędzy fazą początku wybarwiania owoców na typowy dla odmiany kolor a końcem dojrzewania – BBCH 81–89, maksymalnie 4 razy). Natomiast w uprawie gruszy preparat ten można stosować także przeciwko zarazie ogniowej (takie same terminy jak w przypadku jabłoni) oraz przeciwko chorobom przechowalniczym gruszek: gorzkiej zgniliźnie, szarej pleśni, mokrej zgniliźnie, brunatnej zgniliźnie i antraknozie (takie same terminy jak w przypadku jabłoni).

W etykiecie środka producent zastrzega jednak, że: „Zastosowanie środka nie w każdym przypadku może być wystarczająco skuteczne w zwalczaniu zarazy ogniowej. Dlatego zaleca się również stosowanie innych metod ochrony” oraz „Środek wykazuje średni stopień zwalczania sprawców chorób przechowalniczych lub tylko działanie ograniczające występowanie tych chorób, dlatego w niektórych przypadkach zastosowanie wyłącznie tego środka może być niewystarczające do ochrony owoców przed chorobami z tej grupy i wskazane jest zastosowanie innych zalecanych środków”. Badania prowadzone w Instytucie Ogrodnictwa wykazały, że skuteczność 4-krotnego stosowania środka przed zbiorem jabłek chroniło je podczas przechowywania przed chorobami przyrannymi (np. brunatna zgnilizna), natomiast nie było skuteczne przeciwko najgroźniejszej chorobie – gorzkiej zgniliźnie jabłek.

Polyversum WP zawiera Pythium oligandrum. Zarejestrowany jest w kilku uprawach sadowniczych: truskawka – szara pleśń, skórzasta zgnilizna owoców, mączniak prawdziwy, biała plamistość liści i czerwona plamistość liści (pierwszy zabieg należy wykonać wczesną wiosną zaraz po ruszeniu wegetacji, kolejne – od początku fazy kwitnienia co 7 dni); borówka amerykańska – szara pleśń (fot. 2), antraknoza (stosować od początku kwitnienia do zbioru owoców; maksymalnie 4 razy); porzeczka czarna – szara pleśń (stosować od początku kwitnienia do zbioru owoców; maksymalnie 4 razy); malina jesienna – zamieranie pędów (stosować, gdy młode pędy maliny osiągną wysokość 15–20 cm; maksymalnie 2 razy), szara pleśń (stosować od początku kwitnienia do końca zbioru owoców; maksymalnie 4 razy); malina letnia – zamieranie pędów (stosować wiosną po ruszeniu oraz po zbiorach), szara pleśń (stosować od początku kwitnienia do końca zbioru owoców; maksymalnie 4 razy); czereśnia – szara pleśń (stosować, gdy owoce zaczynają się intensywnie przebarwiać; maksymalnie 4 razy w sezonie); grusza – szara pleśń, choroby przechowalnicze (stosować 3–5 dni przed zbiorem owoców).

Fot. 2. Objawy szarej pleśni na owocach borówki wysokiej

Fot. 2. Objawy szarej pleśni na owocach borówki wysokiej

Preparatu Polyversum WP można także używać do zamgławiania owoców złożonych w chłodni przy użyciu specjalnego urządzenia – Pulsfog BIO. Takie traktowanie, według etykiety środka, zabezpiecza truskawki, maliny, porzeczki czerwone, śliwki i brzoskwinie przed szarą pleśnią oraz gruszki przed szarą pleśnią, gorzką zgnilizną i mokrą zgnilizną.

Prestop WP zawiera zarodniki i grzybnię grzyba Gliocladium catenulatum. Przeznaczony jest do ochrony truskawki w uprawie polowej przed szarą pleśnią. Należy go stosować na początku, w środku oraz pod koniec kwitnienia, maksymalnie 3 razy w sezonie. Producent środka również zaznacza, że: „W warunkach bardzo silnej presji infekcyjnej ze strony sprawców chorób skuteczność środka Prestop WP może nie być wystarczająca, zwłaszcza w porównaniu do środków chemicznych”.

Remedier zawiera dwa gatunki grzybów: Trichoderma asperellum i T. gamsi. Zalecany jest do ochrony truskawki uprawianej pod osłonami przeciwko czerwonej zgniliźnie korzeni truskawki powodowanej przez Phytophthora fragariae var. fragariae. Należy zaznaczyć, że jest to jedyny preparat zarejestrowany w kraju przeciwko tej chorobie występującej w wielu krajach Ameryki i Europy. W Polsce P. fragariae var. fragariae ma status organizmu kwarantannowego i każde podejrzenie jego wystąpienia należy zgłosić w najbliższym oddziale PIORiN. Remedier stosuje się w formie opryskiwania gleby na 5–7 dni przed sadzeniem oraz w trakcie sadzenia roślin. Ma 3 dni karencji. Środek może wykazywać średni poziom zwalczania lub ograniczać występowanie choroby.

Vintec zawiera zarodniki i grzybnię Trichoderma atroviride. Może być stosowany do ochrony winorośli przed patogenami Phaeomoniella chlamydospora i Phaeoacremonium aleophilum, sprawcami choroby pnia winorośli określanej jako Esca kompleks. Środek stosuje się na różnych etapach produkcji sadzonek poprzez zanurzenie zrazów w jego cieczy użytkowej lub namaczanie (zraszanie) podkładek lub zrazów. Skuteczność środka jest tylko częściowa i z tego powodu jego zastosowanie musi być połączone z użyciem profilaktycznych metod uprawowych.

Nexy zawiera drożdże Candida oleophila. W Polsce został zarejestrowany w 2018 r. przeciwko chorobom przechowalniczym jabłek i gruszek – szarej pleśni i mokrej zgniliźnie (fot. 3). Środek stosuje się poprzez zraszanie lub zanurzanie zebranych owoców przed ich umieszczeniem w chłodni.

Fot. 3. Mokra zgnilizna jabłek

Fot. 3. Mokra zgnilizna jabłek

Jakie są perspektywy stosowania środków biologicznych w sadownictwie?

Zapewne będą one stanowiły coraz większy udział w asortymencie środków ochrony. Chociaż w większości są one mniej skuteczne niż środki chemiczne, mogą stanowić cenne uzupełnienie programu ochrony, zwłaszcza przy niższym zagrożeniu ze strony chorób. Ich niezaprzeczalną zaletą jest brak pozostałości w owocach (na co obecnie zwraca się bardzo dużą uwagę) oraz bezpieczeństwo dla zdrowia ludzkiego i środowiska. Rozszerzenie asortymentu tych środków jest szczególnie istotne dla ekologicznej uprawy roślin.

Praca opracowana w ramach zadania 2.1 – Aktualizacja i opracowanie metodyk integrowanej ochrony roślin i Integrowanej Produkcji Roślin oraz analiza zagrożenia fitosanitarnego ze strony organizmów szkodliwych dla roślin Programu Wieloletniego Instytutu Ogrodnictwa (2015–2020).

fot. 1–3 H. Bryk

Przekaż dalej

Odpowiedz